پس از بحث بر سر گزارش نیویورکتایمز درباره ادعای ارتباط سدهای ایران با یک مرکز نظامی، حالا فوربس در گزارشی درباره یک معدن، پای صنایع نظامی را به میان کشیده است. یکی از مستندات آن، گزارشی است که رویترز شش سال پیش درباره مواد مورد استفاده در صنایع نظامی ایران منتشر کرد. بخشی از آن گزارش بر روایت و اسناد ارائهشده از سوی یک مقام پیشین ایرانی مقیم فرانسه تکیه داشت.
حتی اگر یافتههای گزارش رویترز را بپذیریم، برای پیوند دادن آن به شاهوار باید مشخص شود محصول این معدن به کدام واحد فرآوری یا خریدار رسیده و در نهایت چه مصرفی داشته است. فوربس در مطلب خود برای این مسیر سند مستقیمی ارائه نمیکند. در نتیجه، استناد به گزارش رویترز فقط زمینه طرح یک پرسش را فراهم میکند و منشأ مواد مورد بحث را روشن نمیکند.
وقتی یک احتمال به محور روایت تبدیل میشود
فوربس پس از اشاره به محدودیت شواهد، بر ضرورت نظارت عمومی تأکید میکند. مطالبه شفافیت درباره فعالیت یک معدن و پیامدهای آن برای منابع آب و محیط زیست، بهخودیخود قابل طرح است. مسئله از جایی آغاز میشود که احتمال مصرف نظامی، بدون شواهد کافی، به محور روایت تبدیل میشود و مخاطب اختلافی محلی را از دریچه یک پرونده امنیتی میبیند.
در نقد این مطلب، سابقه رسانهای و فعالیتهای سیاسی شوکا بیداریان، نویسنده فوربس، نیز مطرح شده است. برای ارزیابی گزارش، معیار روشنتر این است که هر ادعا با چه سندی پشتیبانی میشود و آیا خواننده میتواند مسیر استدلال را از منبع اولیه تا نتیجه دنبال کند. در مورد شاهوار، همین مسیر در نقطه تعیینکننده، یعنی اثبات ارتباط محصول معدن با مصرف نظامی، کامل نمیشود.
پرسشهای شاهرود همچنان پابرجاست
بحث درباره اثر فعالیت معدن بر منابع آب و محیط زیست شاهوار، مستقل از فرضیه مطرحشده در فوربس، ارزش پیگیری دارد. وضعیت مجوزها، ارزیابیهای زیستمحیطی و پاسخ دستگاههای مسئول به نگرانیهای محلی، پرسشهایی مشخص و قابل بررسیاند.
مطرح کردن احتمال ارتباط با صنایع موشکی ممکن است توجه بیشتری به شاهوار جلب کند، اما میتواند مطالبه محلی درباره آب و محیط زیست را هم به حاشیه ببرد. اعتبار روایت فوربس به شواهدی بستگی دارد که بتواند مسیر محصول معدن تا مصرف نهایی را روشن کند. تا آن زمان، پیوند مطرحشده در حد یک فرضیه باقی میماند.