ایران کشتی‌های متعلق به هند، چین، عراق و قطر را از محدودیت‌های اعمال‌شده در تنگه هرمز معاف کرده است؛ تصمیمی که به گفته یک نماینده ارشد مجلس ایران، امکان عبور آزادانه شناورهای این چهار کشور از آبراه راهبردی خلیج فارس را فراهم می‌کند.
امیر حیات مقدم، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، روز سه‌شنبه به خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) گفت: «کشتی‌های این کشورها آزادانه عبور می‌کنند و آمریکایی‌ها نیز آن‌ها را توقیف نمی‌کنند.»
ایران در ابتدای جنگ آمریکا و اسرائیل علیه این کشور که از ۲۸ فوریه آغاز شد، عملاً تنگه هرمز را مسدود کرد. آمریکا نیز در ماه ژوئیه محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران را از سر گرفت. اکنون معافیت چهار کشور از محدودیت‌های تهران، پرسش‌هایی درباره انگیزه‌های ایران، منافع کشورهای برخوردار از این امتیاز و میزان تأثیر آن بر محاصره آمریکا ایجاد کرده است.
ایران در ازای عبور آزادانه کشتی‌ها چه چیزی دریافت می‌کند؟
به گفته حیات مقدم، ایران در ازای این معافیت‌ها از هند دارو دریافت می‌کند و از حمایت سیاسی چین برخوردار می‌شود. تهران همچنین از حمایت دیپلماتیک قطر بهره‌مند است؛ کشوری که تلاش‌های میانجی‌گرانه برای پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران را هدایت می‌کند.
این نماینده مجلس اعلام کرده ایران از کشتی‌های هندی و چینی عوارض عبور دریافت می‌کند، اما شناورهای قطری بدون پرداخت عوارض از تنگه عبور خواهند کرد. او درباره پرداخت یا عدم پرداخت عوارض از سوی کشتی‌های عراقی توضیحی نداده است.
روزبه پارسی، تحلیلگر مسائل ایران و پژوهشگر وابسته به دپارتمان تاریخ و مطالعات حقوق بشر دانشگاه لوند، در گفت‌وگو با الجزیره تأکید کرد که پرسش اصلی، نه صرفاً منطق این توافق‌ها، بلکه میزان موفقیت آن‌ها در عمل است.
او با اشاره به سابقه طولانی تحریم‌های ایران گفت مبادله کالا و خدمات در برابر امتیازات متقابل، موضوع تازه‌ای برای تهران نیست؛ اما تفاوت شرایط کنونی در این است که ایران تلاش می‌کند با ایجاد شکاف در محاصره، امکان ورود و خروج کالاها و خدمات حیاتی را فراهم کند.
نادر هاشمی، استاد دانشگاه جورج‌تاون در حوزه سیاست خاورمیانه، نیز معتقد است ایران به احتمال زیاد برای عبور کشتی‌ها عوارضی دریافت می‌کند یا درصدی از ارزش محموله آن‌ها را مطالبه می‌کند.
ولفگانگ پوستای، تحلیلگر امنیت و دفاع و وابسته نظامی سابق اتریش در لیبی، این اقدام تهران را ابتکاری هوشمندانه توصیف کرد که در صورت موفقیت، درآمد قابل‌توجهی برای ایران به همراه خواهد داشت.
او با اشاره به جایگاه چین در بازار نفت ایران گفت پکن بزرگ‌ترین خریدار نفت خام ایران است و نزدیک به ۹۰ درصد صادرات نفت این کشور را خریداری می‌کند. از این رو، معافیت کشتی‌های چینی می‌تواند درآمدهای ایران را افزایش دهد.
پوستای همچنین معتقد است ایران با اعطای امتیاز به قطر، که شمار زیادی از خریداران گاز طبیعی مایع (ال‌ان‌جی) دارد، و هند، در تلاش است پذیرش راهبرد واشنگتن در جنگ را تضعیف کند؛ به‌ویژه آنکه کشتی‌های قطری از پرداخت عوارض معاف شده‌اند.
چرا این معافیت‌ها برای هند، چین، قطر و عراق اهمیت دارد؟
هر چهار کشور به‌شدت به تنگه هرمز برای صادرات و انتقال انرژی وابسته هستند. مویو شو، تحلیلگر ارشد نفت خام در شرکت داده و تحلیل بازار کلپر، به الجزیره گفت از مجموع ۱۰.۲۳ میلیون بشکه نفت خام خلیج فارس که در ماه اکتبر روزانه از تنگه هرمز عبور کرد، حدود ۴۲ درصد به چین و ۱۳ درصد به هند اختصاص داشت.
پارسی معتقد است چین بیش از سایر کشورها توانایی عبور از خطوط قرمز و منافع آمریکا را دارد؛ اما پرسش اصلی این است که آیا پکن هزینه‌های سیاسی احتمالی چنین اقدامی را می‌پذیرد یا خیر.
کشورهای آسیایی وابستگی ویژه‌ای به نفت و گاز خلیج فارس دارند که معمولاً از مسیر تنگه هرمز منتقل می‌شود. در مقابل، این کشورها نیز ظرفیت ارائه امتیازات مهمی به ایران در برابر عبور آزادانه کشتی‌هایشان را دارند.
به گفته پارسی، توقف صادرات نفت خلیج فارس خسارت بزرگی برای هند به همراه داشته است؛ در حالی که این کشور یکی از تولیدکنندگان مهم داروهایی است که ایران امکان تولید داخلی آن‌ها را ندارد.
قطر نیز که میان واشنگتن و تهران میانجی‌گری می‌کند، در ماه اوت هیچ محموله ال‌ان‌جی از تنگه هرمز عبور نداد، اما این میزان در ماه اکتبر به ۱.۸ میلیون تن رسید.
بر اساس داده‌های کلپر، صادرات نفت خام قطر از مسیر تنگه نیز در همین بازه از روزانه ۵۱۷ هزار بشکه به ۱۹۳ هزار بشکه کاهش یافت؛ در مقابل، عبور نفت عراق از ۱.۶۹ میلیون بشکه به ۲.۶۵ میلیون بشکه در روز افزایش پیدا کرد.
شو تأکید کرد کلپر نتوانسته منشأ حدود دو میلیون بشکه نفت خام خاورمیانه در روز را شناسایی کند؛ بنابراین ممکن است میزان واقعی صادرات هر دو کشور از ارقام اعلام‌شده بیشتر باشد.
پارسی با اشاره به روابط هند و قطر با واشنگتن گفت هر دو کشور روابط نزدیکی با آمریکا دارند که باید حفظ کنند، اما در عین حال از عملکرد دونالد ترامپ ناامید شده‌اند. او افزود برای قطر، حفظ رابطه با ایران نیز حیاتی است؛ زیرا تهران همسایه‌ای اجتناب‌ناپذیر برای این کشور محسوب می‌شود. به گفته این تحلیلگر، معافیت‌های ایران برای هر چهار کشور مزایای مهمی دارد، اما خطرات سیاسی نیز به همراه خواهد داشت.
آیا این تصمیم جدید است؟
این معافیت‌ها کاملاً جدید نیستند. ایران تنها چند هفته پس از آغاز جنگ، اجازه عبور برخی کشتی‌های متعلق به کشورهای دوست را صادر کرد. در ماه آوریل نیز فرماندهی نظامی ایران اعلام کرد عراق، به‌عنوان کشوری برادر، از محدودیت‌ها معاف است.
پوستای معتقد است معافیت عراق احتمالاً با هدف حمایت از احیای اقتصادی همسایه غربی ایران، که کشوری با اکثریت جمعیت شیعه است، انجام شده است.
آیا کشتی‌های معاف‌شده می‌توانند از محاصره آمریکا عبور کنند؟
پاسخ این پرسش به تصمیم واشنگتن بستگی دارد. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرده محاصره دریایی این کشور شامل «تمام کشتی‌های متعلق به همه کشورها» می‌شود که وارد مناطق ساحلی یا بنادر ایران می‌شوند یا از آن‌ها خارج می‌شوند. با این حال، کشتی‌هایی که از بنادر ایران استفاده نمی‌کنند، مشمول این محدودیت نیستند.
سنتکام همچنین اعلام کرده محموله‌های بشردوستانه، از جمله مواد غذایی و تجهیزات پزشکی ضروری برای بقای غیرنظامیان، پس از بازرسی می‌توانند عبور کنند.
پوستای خاطرنشان کرد حیات مقدم ظاهراً معافیت‌ها را صرفاً به کشتی‌هایی که با سایر کشورهای حاشیه خلیج فارس تجارت می‌کنند، محدود نکرده است. اگر این برداشت درست باشد، تصمیم ایران می‌تواند بر سایر کشورهای منطقه، از جمله عربستان سعودی، نیز تأثیر بگذارد. او معتقد است در صورت پذیرش اقدام ایران از سوی واشنگتن، ادامه محاصره دریایی آمریکا دشوارتر و کم‌اثرتر خواهد شد.
به گفته پوستای، مهم‌ترین تغییر احتمالی این است که کشتی‌های چینی و هندی که از ایران خارج می‌شوند یا به مقصد این کشور حرکت می‌کنند نیز تحت پوشش معافیت قرار بگیرند؛ البته به شرط آنکه آمریکا این وضعیت را بپذیرد.
با این حال، هنوز مشخص نیست منظور از «کشتی‌های این کشورها» دقیقاً شناورهایی است که پرچم این کشورها را دارند یا کشتی‌هایی که مالکیت، مدیریت یا بهره‌برداری آن‌ها به این کشورها مرتبط است.
رفع محاصره دریایی یکی از شروط تهران برای ورود به مذاکرات گسترده‌تر صلح با آمریکا است؛ مذاکراتی که موضوع برنامه هسته‌ای ایران را نیز در بر خواهد گرفت.
در حال حاضر، مذاکرات با میانجی‌گری قطر بر پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز در صورت تحقق هفت شرط از سوی آمریکا متمرکز است که رفع محاصره و لغو تحریم‌ها نیز از جمله آن‌ها محسوب می‌شود.
پوستای معتقد است تهران تلاش می‌کند موضوع عبور آزادانه از تنگه هرمز و صادرات نفت را از پرونده هسته‌ای جدا کند. به گفته او، واکنش آمریکا مشخص خواهد کرد که این راهبرد تا چه اندازه موفق بوده است.
آیا معافیت کشتی‌ها بر بازار نفت تأثیر می‌گذارد؟
به نظر می‌رسد این تصمیم در شرایط کنونی تأثیر محدودی بر بازار نفت داشته باشد. کریس بیوشامپ، تحلیلگر ارشد بازار در شرکت آی‌جی، به الجزیره گفت بازارها بار دیگر احتمال دستیابی به توافق صلح را در قیمت‌ها لحاظ می‌کنند؛ اما در صورت تشدید مجدد درگیری‌ها، فرماندهان ایرانی ممکن است فرصت کافی برای تفکیک اهداف خود نداشته باشند.
او تأکید کرد در حال حاضر، توجه بازارها همچنان بر چشم‌انداز دستیابی به توافقی گسترده‌تر متمرکز است. با این حال، معافیت از محدودیت‌ها لزوماً به معنای تضمین امنیت کشتی‌ها نیست.
در ۳۰ اکتبر، کشتی حامل گاز طبیعی مایع «المعیده» متعلق به قطر، در خلیج فارس هدف برخورد اشیای ناشناس قرار گرفت؛ موضوعی که شرکت حمل‌ونقل گاز قطر اعلام کرد.
بر اساس داده‌های سازمان بین‌المللی دریانوردی و سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا، از زمان آغاز جنگ تاکنون بیش از ۱۲۰ کشتی تجاری در منطقه هدف حمله قرار گرفته‌اند و ماه اکتبر بدترین ماه از نظر تعداد این حملات بوده است.
