مصطفی معینی‌آرانی نماینده کاشان و آران بیدگل در یادداشتی درباره بررسی تاریخی سابقه دشمنی و تقابل آمریکا با ملت ایران؛ از کودتای 28 مرداد 1332 تاکنون، نوشت: برای بررسی سابقه بیش از 70 سال تقابل آمریکا با ایران، باید از کودتای 28 مرداد 1332 (1953 میلادی) آغاز کرد؛ رویدادی که نقطه عطفی در روابط دو کشور بود و آثار سیاسی و اجتماعی آن همچنان در حافظه تاریخی ملت ایران باقی مانده است.
1. کودتای 28 مرداد 1332؛ آغاز بی‌اعتمادی تاریخی
در سال 1332، دولت دکتر محمد مصدق در پی ملی‌شدن صنعت نفت و کاهش نفوذ انگلستان بر منابع نفتی ایران بود.
آمریکا و انگلستان با همکاری دستگاه‌های اطلاعاتی خود، از عملیات براندازی دولت مصدق حمایت کردند. نقش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) در این کودتا بعدها در اسناد منتشرشده و روایت‌های رسمی تاریخی تأیید شد.
نتایج این اقدام عبارت بود از: سرنگونی دولت قانونی و ملی مصدق. تقویت قدرت محمدرضا شاه و تضعیف روند توسعه دموکراسی در ایران. افزایش نفوذ سیاسی و امنیتی آمریکا در ساختار حکومت پهلوی. شکل‌گیری بی‌اعتمادی عمیق بخش مهمی از جامعه ایران نسبت به سیاست خارجی آمریکا.
اهمیت تاریخی: کودتای 28 مرداد نشان داد که دولت آمریکا در آن مقطع، حفظ منافع راهبردی خود و جلوگیری از گسترش نفوذ شوروی را بر احترام به استقلال سیاسی و روند قانونی حکومت ایران مقدم دانست.
2. سال‌های 1332 تا 1357؛ حمایت از حکومت پهلوی
در 25 سال پس از کودتا، آمریکا به مهم‌ترین متحد خارجی حکومت محمدرضا شاه تبدیل شد. این حمایت شامل فروش تسلیحات پیشرفته، همکاری‌های امنیتی، کمک به تقویت ساختار نظامی و حمایت سیاسی از حکومت شاه بود.
از مهم‌ترین موضوعات این دوره می‌توان به همکاری اطلاعاتی آمریکا با حکومت پهلوی و نقش حمایت‌های خارجی در تقویت دستگاه امنیتی کشور اشاره کرد. ساواک با کمک و آموزش نهادهای اطلاعاتی خارجی، از جمله آمریکا و اسرائیل، توسعه یافت.
هم‌زمان، بازداشت مخالفان، محدودیت آزادی‌های سیاسی و شکنجه زندانیان سیاسی از ویژگی‌های حکومت پهلوی بود. در نتیجه، بخش مهمی از مخالفان شاه، آمریکا را نه صرفاً یک متحد خارجی، بلکه پشتیبان اصلی نظام سیاسی سرکوبگر آن دوره می‌دانستند. نکته مهم آن است که حمایت واشنگتن از حکومتی اقتدارگرا، در شکل‌گیری احساسات ضدآمریکایی نقش اساسی داشت.
3. سال‌های 1357 تا 1367؛ انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، روابط ایران و آمریکا وارد مرحله جدیدی شد. در جریان جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، آمریکا به‌تدریج حمایت اطلاعاتی، سیاسی و اقتصادی گسترده‌ای از عراق به عمل آورد. این حمایت‌ها در شرایطی صورت گرفت که حکومت صدام حسین از سلاح‌های شیمیایی علیه نیروهای ایرانی و نیز غیرنظامیان استفاده می‌کرد.
از مهم‌ترین موارد تقابل در این دوره می‌توان به حمایت اطلاعاتی آمریکا از عراق، اقدامات نظامی آمریکا علیه برخی تأسیسات نفتی و شناورهای ایرانی در خلیج فارس و تشدید فشارهای اقتصادی اشاره کرد.
سرنگونی هواپیمای مسافربری ایران؛ 12 تیر 1367
یکی از تلخ‌ترین رویدادهای تاریخ روابط ایران و آمریکا، سرنگونی پرواز 655 ایران‌ایر به‌وسیله ناو آمریکایی وینسنس بود. حاصل این جمله ددمنشانه کشته شدن 290 نفر شامل 66 کودک، در مسیر بندرعباس به دبی بود. این واقعه یکی از مهم‌ترین نمادهای خسارت مستقیم اقدامات نظامی آمریکا به غیرنظامیان ایرانی بود.
4. سال‌های 1368 تا 1384؛ گسترش تحریم‌ها و سیاست مهار ایران
پس از پایان جنگ، آمریکا به‌جای حرکت به‌سوی عادی‌سازی پایدار روابط، سیاست مهار جمهوری اسلامی را دنبال کرد. در سال 1374، دولت بیل کلینتون تحریم‌های گسترده‌تری علیه تجارت و سرمایه‌گذاری در ایران اعمال کرد و در سال 1375 نیز قانون تحریم‌های ایران و لیبی به تصویب رسید.
هدف اعلام‌شده واشنگتن، محدودکردن توان نظامی و نفوذ منطقه‌ای جمهوری اسلامی بود؛ اما پیامدهای اقتصادی این سیاست‌ها به بخش‌های مختلف اقتصاد ایران نیز سرایت کرد. در سال 1381، جورج بوش ایران را در کنار عراق و کره شمالی در مجموعه کشورهای «محور شرارت» قرار داد؛ اقدامی که بی‌اعتمادی سیاسی را تشدید کرد.
5. سال‌های 1384 تا 1394؛ تشدید تحریم‌های هسته‌ای
با گسترش اختلافات بر سر برنامه هسته‌ای ایران، آمریکا برای اعمال تحریم‌های شدیدتر تلاش کرد. در این دوره، محدودیت‌های گسترده‌ای علیه بانک‌ها، صادرات نفت، بیمه، حمل‌ونقل و مبادلات مالی ایران اعمال شد. اگرچه بخشی از این تحریم‌ها با قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل ارتباط داشت، اما آمریکا تحریم‌های یک‌جانبه و فرامرزی گسترده‌تری نیز برقرار کرد. مهم‌ترین پیامد برای ملت ایران کاهش ارزش پول ملی، افزایش هزینه واردات، دشواری تأمین برخی کالاها و محدودیت فعالیت اقتصادی بود.
6. سال‌های 1394 تا 1400؛ برجام، خروج آمریکا و فشار حداکثری
اگر چه توافق هسته‌ای برجام در سال 1394 انجام شد اما در اردیبهشت 1397، دولت ترامپ به‌صورت یک‌جانبه از برجام خارج شد و تحریم‌های گسترده علیه ایران را بازگرداند؛ در حالی که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تا آن مقطع پایبندی ایران به تعهدات هسته‌ای توافق را گزارش کرده بود. این اقدام نشانه بی‌اعتباری تعهدات آمریکا بود.
در دی 1398 نیز آمریکا با حمله پهپادی در بغداد، سردار دلها حاج قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، و همراهانش را به شهادت رساند. این اقدام هم تنش نظامی دو کشور را به‌شدت افزایش داد.
7. سال‌های 1400 تا مهر 1405؛ از فشار اقتصادی تا تقابل نظامی
در این سال‌ها دشمنی آمریکا با ملت ایران از موضوع هسته‌ای فراتر رفته و ابعاد نظامی، منطقه‌ای و اقتصادی گسترده‌تری پیدا کرد. در جنگ تحمیلی دوم در 23 خرداد 1404 که با حملات گسترده رژیم اسرائیل به مراکز نظامی، تأسیسات هسته‌ای و مناطق مختلف ایران آغاز شد ولی در ادامه، آمریکا با حمله مستقیم به تأسیسات هسته‌ای فردو، نطنز و اصفهان وارد جنگ شد. این جنگ دوازده‌روزه، علاوه بر خسارات انسانی و زیرساختی، نشان‌دهنده تبدیل فشارهای سیاسی و اقتصادی آمریکا به تقابل مستقیم نظامی با ایران بود. وقوع این حملات در بحبوحه پیگیری مذاکرات هسته‌ای نیز به تشدید بی‌اعتمادی میان دو کشور انجامید.
جنگ تحمیلی سوم نیز در 9 اسفند 1404 با حملات مشترک و مستقیم آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد و ابعاد گسترده‌تری نسبت به جنگ دوم پیدا کرد. این حملات، علاوه بر مراکز نظامی و زیرساخت‌های کشور، به شهادت پیشوا و قائد امت ، شماری از مقامات ارشد و غیرنظامیان و گسترش درگیری‌ها به منطقه خلیج فارس انجامید.
این دو جنگ، در کنار سابقه کودتای 28 مرداد، حمایت آمریکا از رژیم پهلوی، پشتیبانی از صدام در جنگ هشت‌ساله و تحریم‌های گسترده، از مهم‌ترین مصادیق تقابل تاریخی دولت آمریکا با ایران و اقدامات آسیب‌زا علیه امنیت و منافع ملت ایران به شمار می‌روند.
در مرداد 1405، مقام‌های آمریکایی از افزایش فشار اقتصادی با هدف محدودکردن روابط تجاری ایران سخن گفتند. در مهر 1405 نیز وزارت خزانه‌داری آمریکا اقدامات تحریمی جدیدی ثبت کرده است.
اگر بخواهیم این سابقه تاریخی را در قالب یک سخن سیاسی مستند جمع‌بندی کنیم، می‌توان گفت: سابقه تقابل آمریکا با ایران نه از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، بلکه دست‌کم از کودتای 28 مرداد 1332 آغاز می‌شود؛ زمانی که دولت ملی ایران با مداخله قدرت‌های خارجی سرنگون شد. از حمایت از حکومت پهلوی تا پشتیبانی از عراق در جنگ تحمیلی، از سرنگونی هواپیمای مسافربری ایران تا تحریم‌های گسترده اقتصادی و خروج از توافق هسته‌ای، از تحمیل دو جنگ ظالمانه تا مجموعه‌ای از محاصره‌ها، همه و همه مجموعه‌ای از اقدامات دولت‌های آمریکا در هفت دهه گذشته به استقلال، امنیت و معیشت مردم ایران آسیب رسانده است.
این تاریخ نشان می‌دهد که خصومت آمریکا با ملت ایران را نمی‌توان صرفاً اختلافی مربوط به سال‌های پس از انقلاب دانست؛ بلکه ریشه‌های آن به مسئله استقلال سیاسی، منافع راهبردی و حق تعیین سرنوشت ملت ایران بازمی‌گردد.