اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در واکنش به اظهارات مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در جریان سخنرانی او در آتن، از آنچه تحریف تاریخ غرب و استفاده ابزاری از مفاهیم فلسفی برای توجیه سیاست‌های آمریکا خواند، انتقاد کرد.
بقایی روز چهارشنبه ۱۵ مهر در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، سخنان روبیو در آکروپولیس را روایتی انحرافی از تاریخ غرب توصیف کرد و نوشت که وزیر امور خارجه آمریکا تاریخ را از یونان باستان تا دولت دونالد ترامپ به خطی مستقیم و یکپارچه تقلیل داده است.
انتقاد بقایی از روایت تاریخی روبیو
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در واکنش خود، استفاده روبیو از مفاهیم تاریخی و فلسفی را مصداق «آناکرونیسم» دانست؛ مفهومی که به جابه‌جایی یا درهم‌آمیختن نادرست دوره‌ها و مفاهیم تاریخی اشاره دارد.
بقایی معتقد است که در روایت وزیر امور خارجه آمریکا، مفاهیمی مانند یونان و روم باستان، مسیحیت، اروپا، آمریکا و شعار «اول آمریکا» به‌گونه‌ای کنار هم قرار گرفته‌اند که گویی یک مسیر تاریخی پیوسته و اجتناب‌ناپذیر را شکل می‌دهند.
او این رویکرد را تلاشی برای ارائه توجیهی فلسفی و تاریخی برای سیاست‌های دولت آمریکا ارزیابی کرد و گفت که چنین روایتی، تاریخ را از زمینه اصلی خود جدا می‌کند.
بقایی: تاریخ یونان فقط تاریخ قدرت و شکوه نیست
سخنگوی وزارت امور خارجه در بخش دیگری از پیام خود، با اشاره به میراث تاریخی و فلسفی یونان، تأکید کرد که تاریخ این کشور تنها به قدرت، رقابت و شکوه محدود نمی‌شود.
بقایی برای توضیح دیدگاه خود به نمونه‌هایی از ادبیات، فلسفه و تاریخ یونان باستان اشاره کرد؛ از جمله اسطوره تروا و اثر حماسی ایلیاد، روایت توسیدید از جنگ پلوپونزی، آثار افلاطون و ارسطو و نمایشنامه‌های سوفوکل.
از نگاه بقایی، این میراث علاوه بر بازتاب قدرت و رقابت، شامل نقد قدرت، بررسی پیامدهای غرور و تجاوز و طرح پرسش‌هایی درباره مسئولیت انسان و حدود قدرت نیز می‌شود.
او بر این اساس استدلال کرد که حذف این ابعاد از روایت تاریخی، تصویری ناقص از گذشته ارائه می‌دهد و می‌تواند تاریخ را به ابزاری برای توجیه سیاست‌های روز تبدیل کند.
واکنش ایران به اظهارات وزیر امور خارجه آمریکا
اظهارات بقایی پس از سخنرانی مارکو روبیو در آتن مطرح شد؛ سخنرانی‌ای که در آن وزیر امور خارجه آمریکا به تاریخ و مفاهیم تمدنی غرب پرداخت و در بخش‌هایی از مواضع خود درباره ایران نیز سخن گفت.
روبیو در اظهارات خود مدعی شده بود که ایران فرصت‌های متعددی برای دستیابی به توافق هسته‌ای را از دست داده است. او همچنین درباره وضعیت تنگه هرمز و برنامه هسته‌ای ایران ادعاهایی مطرح کرد که با مواضع اعلام‌شده تهران همخوانی ندارد.
بقایی در واکنش مورد بحث خود، تمرکز را بر روایت تاریخی روبیو و نحوه استفاده از مفاهیم فلسفی برای توضیح سیاست خارجی آمریکا قرار داد و این رویکرد را تلاشی برای مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های تقابلی واشنگتن دانست.
تأکید بقایی بر استفاده ابزاری از تاریخ
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در جمع‌بندی پیام خود نوشت که آنچه روبیو ارائه کرده، از دیدگاه او فلسفه تاریخ نیست، بلکه روایتی دستکاری‌شده است که می‌تواند برای مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های دولت آمریکا به کار گرفته شود.
بقایی همچنین هشدار داد که وقتی تاریخ به ابزاری برای توجیه قدرت تبدیل شود، امکان نقد و پرسشگری درباره عملکرد صاحبان قدرت کاهش می‌یابد و گذشته به‌جای آنکه موضوع شناخت و بررسی باشد، در خدمت اهداف سیاسی روز قرار می‌گیرد.
این واکنش در ادامه اختلاف مواضع تهران و واشنگتن درباره مسائل منطقه‌ای و برنامه هسته‌ای ایران مطرح شده است؛ اختلافی که در کنار مباحث دیپلماتیک، در عرصه اظهارات عمومی مقام‌های دو کشور نیز ادامه دارد.
