ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر، روز دوشنبه اعلام کرد دوحه برای تسهیل دستیابی به توافق میان تهران و واشنگتن تلاش میکند؛ حتی اگر این تلاش در کوتاهمدت صرفاً به باز شدن مسیر گفتوگوها منجر شود.
این موضع نشان میدهد قطر فعلاً به دنبال حل یکباره همه اختلافات نیست، بلکه تلاش دارد حداقل یک کانال ارتباطی میان دو طرف حفظ شود؛ کانالی که بتواند از تشدید بیشتر تنش جلوگیری کند و زمینه را برای مذاکرات بعدی فراهم سازد.
قطر پیش از این نیز در روند تماسهای غیرمستقیم تهران و واشنگتن نقش میانجی داشته است و در مقاطعی همراه با پاکستان و عمان برای کاهش تنش و باز نگه داشتن مسیر دیپلماسی تلاش کرده است.
تنگه هرمز؛ یکی از کلیدهای بازگشت به مذاکره
نکته مهم در اظهارات الانصاری، ارتباط مستقیم میان وضعیت تنگه هرمز و آغاز مذاکرات است.
او تأکید کرده که برای شروع هرگونه گفتوگو، باز بودن تنگه هرمز و اطمینان از نبود تهدید به استفاده از نیروی نظامی ضروری است.
این موضع در شرایطی مطرح میشود که تنگه هرمز همچنان یکی از اصلیترین نقاط اصطکاک در مناقشه ایران و آمریکاست. بر اساس گزارش رویترز در ۲۱ سپتامبر، تردد قابل مشاهده کشتیهای حامل کالا از تنگه در آخر هفته به ۱۷ فروند کاهش یافته؛ در حالی که هفته قبل ۳۷ فروند و پیش از جنگ بهطور متوسط حدود ۱۲۵ فروند در روز از این مسیر عبور میکردند.
بنابراین، وقتی قطر از «باز بودن هرمز» بهعنوان پیششرط گفتوگو سخن میگوید، در واقع به یکی از حساسترین مؤلفههای امنیتی و اقتصادی بحران اشاره دارد؛ مسیری که بخش مهمی از تجارت انرژی جهان از آن عبور میکند و هرگونه اختلال در آن میتواند پیامدهای منطقهای و جهانی داشته باشد.
مشکل اصلی؛ بیاعتمادی میان تهران و واشنگتن
الانصاری در بخش دیگری از اظهارات خود به مسئلهای اشاره کرده که احتمالاً مهمتر از حتی شکل برگزاری مذاکرات است: بیاعتمادی عمیق میان ایران و آمریکا.
به گفته او، هر یک از دو طرف منتظر است طرف مقابل تسلیم شود.
این برداشت نشان میدهد اختلاف فعلی تنها بر سر یک موضوع مشخص مانند برنامه هستهای یا تحریمها نیست؛ بلکه مسئله اصلی، نحوه ورود دو طرف به مذاکره و میزان امتیازی است که هر طرف انتظار دارد دیگری در مرحله نخست ارائه کند.
در چنین شرایطی، حتی ایجاد یک کانال ارتباطی نیز میتواند به یک مسئله سیاسی مهم تبدیل شود؛ زیرا تهران و واشنگتن باید همزمان با حفظ مواضع خود، راهی برای جلوگیری از تبدیل اختلافات به دور جدیدی از رویارویی پیدا کنند.
توافق موقت؛ هدف قطر برای شروع مذاکرات
یکی از نکات قابل توجه در سخنان سخنگوی وزارت خارجه قطر این است که دوحه ظاهراً از یک توافق نهایی و جامع در گام نخست سخن نمیگوید.
الانصاری تأکید کرده است که هر توافقی میان ایران و آمریکا الزاماً نهایی نخواهد بود و میتواند صرفاً برای آغاز مذاکرات کافی باشد.
این رویکرد از نظر دیپلماتیک به معنای تلاش برای شکستن بنبست است؛ یعنی ابتدا دو طرف بر سر مجموعهای از اقدامات اولیه توافق کنند و سپس مذاکرات اصلی درباره مسائل پیچیدهتر ادامه پیدا کند.
چنین الگویی پیش از این نیز در روند میانجیگری قطر و پاکستان دیده شده بود؛ مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا در دوحه در مقطعی بر موضوعاتی مانند تردد در تنگه هرمز، اجرای تفاهم موقت و مسائل مرتبط با برنامه هستهای متمرکز شد.
تضمین امنیتی برای همه کشورهای منطقه
قطر در عین حال تلاش دارد مسئله مذاکرات ایران و آمریکا را صرفاً به رابطه دوجانبه تهران و واشنگتن محدود نکند.
الانصاری بر ضرورت دستیابی به یک راهحل دیپلماتیک پایدار تأکید کرده که بتواند تضمینهای امنیتی برای همه کشورهای منطقه فراهم کند.
این بخش از موضع دوحه اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا کشورهای عربی خلیج فارس همزمان با تلاش برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا، نگران تبعات مستقیم هرگونه درگیری در منطقه هستند.
از نگاه قطر، بنابراین مسئله فقط این نیست که ایران و آمریکا دوباره با یکدیگر مذاکره کنند؛ بلکه باید سازوکاری شکل بگیرد که احتمال بازگشت سریع بحران به مرحله نظامی را کاهش دهد.
دیپلماسی در میانه بنبست
آنچه از موضع جدید قطر میتوان دریافت، تلاش برای ایجاد یک مرحله میانی میان جنگ و توافق نهایی است؛ مرحلهای که در آن ابتدا تنش کنترل شود، مسیرهای ارتباطی باز بماند و سپس درباره اختلافات اصلی مذاکره شود.
این در حالی است که تجربه ماههای گذشته نشان داده است توافقهای موقت نیز بدون سازوکار روشن برای اجرای تعهدات و مدیریت اختلافات میتوانند شکننده باشند. در همین چارچوب، مقامهای ایرانی پیشتر بر اجرای تعهدات طرف آمریکایی تأکید کرده بودند و قطر نیز در مقاطع مختلف خواستار بازگشت به مسیر دیپلماسی و بازگشایی تنگه هرمز شده است.
در نتیجه، مأموریت فعلی میانجیهایی مانند قطر را نمیتوان صرفاً تلاش برای برگزاری یک نشست جدید دانست. مسئله اصلی، ساختن حداقل اعتماد لازم برای آغاز گفتوگو در شرایطی است که هنوز اختلاف بر سر امنیت، تنگه هرمز، تحریمها و برنامه هستهای پابرجاست.
برای تهران و واشنگتن، باز شدن دوباره درِ مذاکره لزوماً به معنای رسیدن فوری به توافق نیست؛ اما میتواند نخستین گام برای جلوگیری از آن باشد که بنبست سیاسی بار دیگر به مسیر تقابل نظامی بازگردد.
