ترکیه یکی از کشورهایی است که وابستگی بالایی به واردات انرژی دارد و افزایش قیمت سوخت و حاملهای انرژی، همواره یکی از عوامل فشار تورمی در این کشور بوده است. به همین دلیل، دولت ترکیه طی سالهای گذشته تلاش کرده راهبردی بلندمدت برای کاهش آسیبپذیری بخش انرژی و مشخص کردن مسیر سیاستگذاری این حوزه تدوین کند.
آژانس بینالمللی انرژی نیز در همین چارچوب، تابستان امسال هیأتی از کارشناسان خود را برای بررسی وضعیت انرژی ترکیه به این کشور اعزام کرد. حاصل این بررسی، گزارشی ۸۸ صفحهای است که ۴ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شد و تصویری از مسیر احتمالی ترکیه برای تقویت امنیت انرژی، افزایش رقابتپذیری، اصلاح بازار و گذار اقتصادی تا سال ۲۰۳۵ ارائه میدهد.
بر اساس این گزارش، ترکیه در سالهای اخیر زیرساختهای قابل توجهی برای تبدیل شدن به یک قدرت انرژی منطقهای ایجاد کرده، اما اکنون با یک مشکل اساسی مواجه است؛ رشد تقاضای انرژی از سرعت اصلاح شبکه، افزایش بهرهوری، توسعه ذخیرهسازی و اصلاح بازار انرژی پیشی گرفته است.
ترکیه از یک سو در حال افزایش ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر، گاز داخلی، انرژی هستهای، شبکه انتقال، ذخیرهسازی و زیرساختهای LNG است و از سوی دیگر همچنان به واردات سوختهای فسیلی وابستگی بالایی دارد. این وضعیت موجب افزایش هزینه تولید، ضعف بهرهوری و رشد شدید مصرف برق شده است.
برق ترکیه؛ مصرف رو به رشد و شبکهای که باید توسعه یابد
یکی از محورهای اصلی گزارش آژانس بینالمللی انرژی، وضعیت برق در ترکیه است. این کشور در کنار قیمت نسبتاً بالای برق، با محدودیتهایی برای افزایش ظرفیت تولید و پاسخگویی به رشد تقاضا مواجه است.
مصرف برق ترکیه بین سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۴ بهطور میانگین حدود ۵ درصد در سال افزایش یافته که سریعترین رشد تقاضای برق در میان کشورهای عضو آژانس بینالمللی انرژی محسوب میشود.
بر اساس برآوردها، رشد تقاضای برق در بخشهای مسکونی و صنعتی تا سال ۲۰۳۵ نیز ادامه خواهد داشت. به همین دلیل، یکی از چالشهای اصلی دولت ترکیه این است که چگونه برای اقتصادی با مصرف فزاینده، برق کافی، پاک، پایدار و با قیمت مناسب تولید و منتقل کند.
انرژیهای تجدیدپذیر در این میان نقش پررنگی پیدا کردهاند. بر اساس گزارش آژانس، این منابع در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۳ درصد از تولید برق ترکیه را به خود اختصاص دادهاند و هدفگذاری برنامه ملی انرژی این کشور، افزایش این سهم به ۵۵ درصد تا سال ۲۰۳۵ است.
همچنین انتظار میرود ظرفیت خورشیدی ترکیه بین سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۳۵ تقریباً چهار برابر و ظرفیت انرژی بادی نزدیک به سه برابر شود. تحقق این هدف میتواند مصرف گاز و زغالسنگ در تولید برق را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
با این حال، توسعه نیروگاههای خورشیدی و بادی به تنهایی کافی نیست. آژانس درباره ضعف شبکه انتقال و توزیع برق ترکیه هشدار داده و تأکید کرده است که بدون توسعه خطوط انتقال، پستهای برق، ذخیرهسازی، مدیریت تقاضا، دیجیتالی شدن شبکه و اتصال منطقهای، بخشی از ظرفیت تولید جدید عملاً بلااستفاده خواهد ماند.
به این ترتیب، مسئله انرژی ترکیه دیگر تنها افزایش ظرفیت تولید برق نیست، بلکه انعطافپذیری کل شبکه برق به یکی از مسائل اصلی تبدیل شده است.
اصلاح قیمت انرژی؛ نسخه سخت آژانس برای ترکیه
یکی دیگر از محورهای گزارش، قیمت انرژی و سیاست یارانهای ترکیه است. با وجود قیمت بالای برق و گاز، دولت همچنان بخشی از هزینه انرژی را از طریق یارانه پوشش میدهد و آژانس بینالمللی انرژی بر ضرورت کاهش تدریجی این یارانهها تأکید کرده است.
در این گزارش آمده است که قیمتگذاری انرژی باید بهتدریج شفافتر و بیشتر مبتنی بر سازوکار بازار شود. با این حال، این اصلاحات نباید به افزایش ناگهانی قیمتها و تشدید فقر انرژی منجر شود و در کنار آن باید از خانوارهای کمدرآمد به شکل هدفمند حمایت شود.
گزارش همچنین تأکید دارد که اگر قیمت برق و گاز در سالهای آینده به اندازه کافی اصلاح نشود، انگیزه مصرفکنندگان برای صرفهجویی کاهش خواهد یافت.
گاز؛ وابستگیای که هنوز پابرجاست
ترکیه همچنان یکی از واردکنندگان مهم گاز طبیعی در منطقه است و کاهش این وابستگی با سرعتی کمتر از آنچه در اظهارات سیاسی دولت مطرح میشود، پیش میرود.
دولت رجب طیب اردوغان، کشف و استخراج گاز از میدان ساکاریا در دریای سیاه را یکی از دستاوردهای مهم خود معرفی کرده است، اما گزارش آژانس نشان میدهد حجم تولید این میدان هنوز برای ایجاد تحول اساسی در راهبرد گازی ترکیه کافی نیست.
آنکارا برای تأمین گاز مورد نیاز خود علاوه بر منابع داخلی، به واردات از جمهوری آذربایجان و استفاده از خط لوله ترکاستریم روسیه متکی است. افزایش واردات LNG و توسعه تأسیسات بزرگ ذخیرهسازی گاز نیز از دیگر اقدامات ترکیه برای تأمین امنیت عرضه بوده است.
با وجود این اقدامات، هزینه بالای واردات همچنان فشار قابل توجهی بر اقتصاد ترکیه وارد میکند. حتی اگر میدان ساکاریا به ظرفیت کامل سالانه ۱۶.۵ میلیارد مترمکعب برسد، این میزان در نهایت میتواند حدود یکچهارم مصرف گاز کشور را پوشش دهد.
انرژی هستهای؛ ستون دوم تولید برق ترکیه
آژانس بینالمللی انرژی رویکردی مثبت نسبت به برنامه هستهای ترکیه دارد. بر اساس این گزارش، آنکارا قصد دارد انرژی هستهای را به دومین ستون اصلی تولید برق خود تبدیل کند.
پس از تکمیل مراحل نهایی نیروگاه آککویو، پیشبینی میشود این نیروگاه حدود ۱۰ درصد از ظرفیت برق ترکیه را تأمین کند. دولت اردوغان همچنین برنامه ساخت دو نیروگاه هستهای بزرگ دیگر را دنبال میکند.
آژانس در عین حال توصیه کرده است ترکیه برای پروژههای هستهای، چارچوب مالی شفاف و قابل اعتمادی ایجاد کند. همچنین استفاده از رآکتورهای کوچک و متوسط برای تأمین برق صنایع فولاد، سیمان، کود و مواد شیمیایی میتواند بخشی از نیاز صنایع انرژیبر این کشور را پوشش دهد.
زغالسنگ؛ بزرگترین نقطه ضعف مدل انرژی ترکیه
با وجود توسعه سریع انرژیهای تجدیدپذیر، آژانس بینالمللی انرژی مصرف بالای زغالسنگ را بزرگترین نقطه ضعف راهبرد انرژی ترکیه معرفی کرده است.
در سال ۲۰۲۴، زغالسنگ حدود یکچهارم کل عرضه انرژی ترکیه را تشکیل داده و بیش از یکسوم برق این کشور نیز از این منبع تولید شده است. ترکیه در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲۰ میلیون تن زغالسنگ مصرف کرده و همچنان بزرگترین مصرفکننده این سوخت در اروپا محسوب میشود.
این وضعیت یک تناقض جدی در سیاست انرژی ترکیه ایجاد کرده است؛ کشوری که از یک سو یکی از سریعترین روندهای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را دنبال میکند و از سوی دیگر در میان بزرگترین مصرفکنندگان زغالسنگ اروپا قرار دارد.
آژانس توصیه کرده است ترکیه از همین حالا برنامهای تدریجی و عادلانه برای کاهش وابستگی به زغالسنگ طراحی کند تا گذار انرژی بدون ایجاد شوک اقتصادی و اجتماعی انجام شود.
مسکن؛ همزمانی نوسازی با مقاومسازی
بخش دیگری از گزارش به وضعیت ساختمانها و مسکن اختصاص دارد. هدف ترکیه برای بازسازی ۴۰ درصد از ساختمانهای کشور تا سال ۲۰۳۳، هدفی بلندپروازانه عنوان شده که به سیاستگذاری دقیق در زمینه مصرف انرژی و مصالح ساختمانی نیاز دارد.
اهمیت این موضوع با توجه به زلزلهخیز بودن ترکیه بیشتر میشود. بیش از ۳۱ درصد خانوارهای این کشور در ساختمانهایی زندگی میکنند که پیش از سال ۲۰۰۰ ساخته شدهاند و بیش از سهچهارم ساختمانها نیز پیش از اجرای برخی استانداردهای جدید ساختمانی احداث شدهاند.
بر همین اساس، آژانس توصیه کرده است در ساخت میلیونها واحد مسکونی جدید، همزمان با سیاستهای کاهش مصرف انرژی، موضوع مقاومسازی در برابر زلزله نیز در نظر گرفته شود.
در ادامه گزارش، ظرفیت انرژی زمینگرمایی ترکیه نیز مورد توجه قرار گرفته است. آژانس معتقد است توسعه بازار گرمایش زمینگرمایی میتواند در گرمایش شهری، گرمایش ساختمانها، تولید برق و سامانههای ترکیبی گرما و برق مورد استفاده قرار گیرد و در نهایت بخشی از وابستگی ترکیه به گاز طبیعی را کاهش دهد.
