برجام در سال ۲۰۱۵ پس از سال‌ها مذاکره میان ایران و قدرت‌های جهانی شکل گرفت. ایران محدودیت‌های گسترده‌ای در برنامه هسته‌ای خود پذیرفت و همکاری‌های نظارتی با آژانس را افزایش داد.
اما خروج دولت دونالد ترامپ از برجام در سال ۲۰۱۸، معادله را تغییر داد. تحریم‌های آمریکا بازگشت و ایران نیز در ادامه اجرای بخشی از تعهدات هسته‌ای خود را کاهش داد.
برای تهران، پیام این تجربه روشن بود: امضای یک توافق لزوماً به معنای تضمین اجرای آن نیست.
مذاکره زیر سایه گزینه نظامی
بازگشت ترامپ به کاخ سفید، این بی‌اعتمادی را تشدید کرد. مذاکرات ایران و آمریکا با میانجیگری عمان در حالی دنبال می‌شد که همزمان تهدید نظامی نیز روی میز باقی مانده بود.
از نگاه تهران، مشکل زمانی جدی‌تر شد که مسیر مذاکره و اقدام نظامی عملاً در یک مقطع زمانی قرار گرفت. به این ترتیب، این پرسش شکل گرفت که آیا مذاکره برای رسیدن به توافق انجام می‌شود یا صرفاً بخشی از فشار بر ایران است؟
اظهارات مقام‌های ایرانی نیز بر همین نگرانی متمرکز است؛ از جمله مسعود پزشکیان که همزمانی گفت‌وگو و حمله را عامل تضعیف اعتماد به روند دیپلماتیک دانسته است.
تفاهم اسلام‌آباد؛ یک آزمون دیگر
تفاهم اسلام‌آباد قرار بود بخشی از مسیر کاهش تنش و بازگشت به مذاکرات را باز کند؛ اما تجربه این تفاهم نیز بار دیگر مسئله ضمانت اجرای تعهدات را به مرکز توجه تهران آورد.
اکنون اختلاف اصلی فقط بر سر «مذاکره کردن» نیست؛ بحث بر سر این است که چه کسی، چگونه و با چه هزینه‌ای اجرای توافق را تضمین خواهد کرد.
حتی آژانس هم وارد معادله بی‌اعتمادی شد
این مسئله در روابط ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز بازتاب پیدا کرده است. حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران و سپس اختلاف بر سر نحوه ادامه بازرسی‌ها، این پرسش را در تهران تقویت کرده که همکاری نظارتی بدون تضمین‌های امنیتی و سیاسی چه نتیجه‌ای خواهد داشت.
در همین چارچوب، بحث درباره آینده همکاری ایران با آژانس و حتی NPT دیگر صرفاً یک موضوع فنی نیست و به بخشی از مناقشه بزرگ‌تر درباره حقوق، تعهدات و تضمین‌های بین‌المللی تبدیل شده است.
صورت مسئله عوض شده است
تجربه برجام و تحولات پس از آن، مسیر دیپلماسی را برای تهران نبسته؛ اما معیارهای یک توافق قابل قبول را تغییر داده است.
ایران اکنون علاوه بر متن توافق، به دنبال سازوکارهای راستی‌آزمایی، ترتیب اجرای تعهدات، رفع تحریم‌ها و مهم‌تر از همه تضمین‌هایی است که مانع تکرار تجربه گذشته شود.
به همین دلیل، مسئله اصلی مذاکرات احتمالی آینده شاید دیگر این نباشد که «آیا ایران و آمریکا می‌توانند توافق کنند؟»؛ مسئله این است که «اگر توافق کردند، چه چیزی مانع تکرار برجام خواهد شد؟»
