با افزایش مصرف بنزین و تشدید ناترازی در بازار سوخت، موضوع اصلاح نظام سهمیهبندی و قیمتگذاری بار دیگر به یکی از محورهای مهم تصمیمگیری در حوزه انرژی تبدیل شده است. آمارهای رسمی نشان میدهد متوسط توزیع بنزین در ۲۴ روز نخست تیرماه به ۱۳۴ میلیون و ۵۰۰ هزار لیتر در روز رسیده؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۱ میلیون لیتر افزایش داشته است. این در حالی است که در برخی روزها مصرف به محدوده ۱۳۵ تا ۱۴۰ میلیون لیتر نیز رسیده، اما مجموع تولید پالایشگاهی و بلندینگ کشور حدود ۱۲۱ میلیون لیتر در روز برآورد میشود.
بر اساس ارزیابیهای مطرحشده، رشد سفرهای جادهای، افزایش ترددهای درونشهری و برونشهری و همچنین تداوم فعالیت خودروهای فرسوده، از مهمترین عوامل بالا رفتن مصرف بنزین در کشور به شمار میرود. در چنین شرایطی و با توجه به آسیب واردشده به بخشی از ظرفیت پالایشی پس از جنگ، مدیریت همزمان عرضه و تقاضا بیش از گذشته اهمیت یافته است.
در همین چارچوب، سه الگوی اصلی برای اصلاح بازار بنزین مطرح شده است. در سناریوی نخست، سهمیه یارانهای ۶۰ لیتری بدون تغییر باقی میماند، اما سهمیه دوم از ۷۰ لیتر به ۵۰ لیتر کاهش مییابد و نرخ بنزین آزاد نیز از ۵۰۰۰ تومان به حدود ۱۰ هزار تومان افزایش پیدا میکند. سناریوی دوم بر نوعی بازطراحی سهمیهبندی استوار است که در آن سهمیه مشخصی برای هر خودرو یا هر فرد در نظر گرفته میشود. سناریوی سوم نیز حذف یارانه بنزین و عرضه این فرآورده با قیمت واقعی را دنبال میکند؛ مدلی که میتواند از منظر کاهش مصرف، محدود شدن قاچاق و کاهش فشار بر منابع دولت قابل توجه باشد، هرچند اجرای آن به ملاحظات اقتصادی و اجتماعی گسترده نیاز دارد.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در این باره تاکید کرده است که مدیریت مصرف بنزین برای ایجاد توازن در این بازار، اقدامی ضروری و قطعی است. او در عین حال گفته هرگونه تغییر در سهمیه یا قیمت، با دقت، شفافیت و صراحت به اطلاع مردم خواهد رسید. مدیرعامل شرکت پالایش و پخش فرآوردههای نفتی نیز تصریح کرده است که دولت قصد غافلگیر کردن مردم را ندارد و هر تصمیم احتمالی پیش از اجرا اعلام عمومی خواهد شد.
در میان دیدگاههای کارشناسی، عباس کاظمی، کارشناس حوزه انرژی، معتقد است افزایش قیمت بنزین در شرایط فعلی لزوماً به کاهش مصرف منجر نمیشود و در مقابل میتواند آثار تورمی به همراه داشته باشد. او همچنین قیمتگذاری بر مبنای نرخهای بینالمللی را در وضعیت کنونی غیرعملی دانسته و بر توسعه حملونقل عمومی و کاهش استفاده از خودروهای دولتی و شرکتی تاکید کرده است.
در مقابل، علیرضا کریمی، کارشناس حوزه نفت، گاز و پتروشیمی، بر این باور است که مدیریت بازار بنزین با یک راهکار واحد ممکن نیست و باید از یک بسته ترکیبی استفاده شود. به گفته او، بازنگری در سهمیهها، بهروزرسانی نرخهای دوم و سوم متناسب با تورم و نرخ ارز، استفاده هدفمند از ظرفیت پالایشگاههای تولیدکننده بنزین باکیفیت و محدودسازی کارتهای جایگاه، میتواند به مدیریت بهتر بازار سوخت کمک کند.
در مجموع، اگرچه هنوز تصمیم نهایی درباره تغییر در قیمت یا سهمیه بنزین اعلام نشده، اما اظهارات مسئولان و تحلیل کارشناسان نشان میدهد موضوع بنزین وارد مرحله تازهای از بررسی شده و دولت در پی آن است که میان مدیریت مصرف، کنترل قاچاق و حفظ ملاحظات اقتصادی و اجتماعی، توازن تازهای ایجاد کند.