نظم امنیتی پیشین غرب آسیا بر پایه برتری نظامی آمریکا، چتر حمایتی واشنگتن بر کشورهای حاشیه خلیج فارس و حفظ برتری نظامی اسرائیل شکل گرفته بود. با این حال، تحولات جنگ اخیر این ساختار را با پرسشهای جدی مواجه کرده و توانایی آمریکا برای مدیریت یکجانبه معادلات منطقه را به چالش کشیده است.
شکست راهبرد پیروزی سریع
آمریکا و اسرائیل جنگ را با این تصور آغاز کردند که حملهای گسترده و کوتاهمدت میتواند ساختار فرماندهی ایران را تضعیف و تهران را به عقبنشینی وادار کند. با این حال، اهداف اصلی این حملات، از جمله تغییر حکومت، نابودی برنامه هستهای ایران و بازگشایی تنگه هرمز از طریق اقدام نظامی، محقق نشده است.
توان ایران در بهرهگیری از ظرفیتهای نامتقارن، گستردگی سرزمینی، توان موشکی و پهپادی و برخورداری از شبکه متحدان منطقهای، از جمله عواملی است که در طولانی شدن درگیری نقش داشته است. در نتیجه، جنگ بهجای آنکه به پیروزی سریع یکی از طرفین منجر شود، به تقابلی فرسایشی تبدیل شده و هزینههای ادامه آن را افزایش داده است.
ساختار امنیتی پیشین منطقه زیر فشار
همزمان با ادامه درگیریها، نشانههایی از تغییر رویکرد برخی کشورهای منطقه در قبال ترتیبات امنیتی گذشته دیده میشود. توافق دفاعی مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان که از آن با عنوان «پیمان مکه» یاد میشود، یکی از نمونههای تلاش برای ایجاد سازوکارهای امنیتی با اتکای بیشتر به همکاری کشورهای منطقه و کاهش وابستگی به آمریکا است.
در این میان، اختلاف منافع واشنگتن و تلآویو نیز بر پیچیدگی شرایط افزوده است. آمریکا در پی حفظ نفوذ خود در منطقه با هزینههای کمتر است، در حالی که اسرائیل همچنان بر حفظ برتری امنیتی خود تأکید دارد. تفاوت این رویکردها میتواند هماهنگی میان دو متحد را در مدیریت تحولات منطقه دشوارتر کند.
سه مؤلفه اثرگذار ایران در نظم آینده غرب آسیا
جایگاه ایران در معادلات آینده منطقه بر سه مؤلفه اصلی استوار است: توان بازدارندگی و موقعیت راهبردی در حوزه انرژی، دیپلماسی منطقهای و شبکه متحدان.
تنگه هرمز بهعنوان یکی از مهمترین گذرگاههای انتقال انرژی جهان، از جایگاه ویژهای در این معادلات برخوردار است. کاهش تردد دریایی و نظارت ایران بر عبور کشتیها، موقعیت این کشور را در مباحث مربوط به امنیت انرژی و تحولات منطقهای برجستهتر کرده است.
در حوزه دیپلماسی نیز نشست چهارجانبه ایران، عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران، نشانهای از تلاش برای گفتوگو درباره ترتیبات امنیتی با مشارکت بازیگران منطقهای است. شکلگیری چنین همکاریهایی میتواند در آینده بر میزان نقشآفرینی کشورهای منطقه در تأمین امنیت غرب آسیا اثر بگذارد.
شبکه متحدان منطقهای ایران نیز سومین مؤلفه اثرگذار در این زمینه به شمار میرود. انصارالله یمن، حزبالله لبنان و گروههای مقاومت عراقی، با وجود آسیبهای واردشده در جریان تحولات اخیر، همچنان از بازیگران مطرح در معادلات امنیتی منطقه محسوب میشوند.
چرا تنشها ممکن است ادامه پیدا کند؟
یکی از عوامل اصلی تداوم تنشها، مشخص نبودن چارچوب نظم امنیتی جایگزین در غرب آسیاست. ایران در پی تثبیت جایگاه خود بهعنوان یکی از قطبهای اثرگذار منطقه است و آمریکا و اسرائیل نیز تمایلی به ازدستدادن موقعیت پیشین خود ندارند.
از سوی دیگر، کشورهای منطقه با وجود مخالفت با ادامه جنگ و پیامدهای آن، هنوز به توافقی پایدار درباره ساختار امنیتی آینده و جایگاه بازیگران اصلی این ساختار نرسیدهاند. همین مسئله، مسیر دستیابی به یک نظم باثبات را دشوار کرده است.
در چنین شرایطی، جنگ کنونی را میتوان بخشی از روند رقابت بر سر شکلدهی به نظم آینده غرب آسیا دانست؛ روندی که سرنوشت آن به تغییر توازن قدرت، میزان نفوذ بازیگران اصلی و شکلگیری سازوکارهای امنیتی جدید بستگی دارد. تا زمانی که این مؤلفهها به ثبات نرسند، احتمال تداوم تنشها و رویاروییهای منطقهای همچنان وجود خواهد داشت و ایران نیز یکی از بازیگران تعیینکننده در این روند باقی میماند.