سرلشکر امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی ایران، شامگاه پنجشنبه ۲۳ مهرماه در آیین اختتامیه یازدهمین جشنواره ملی اعتکاف در دانشگاه افسری امام علی(ع)، با اشاره به تحولات جنگ اخیر، ارزیابی نادرست دشمن از توان نظامی ایران و میزان همراهی مردم با کشور را از عوامل اصلی ناکامی طرف مقابل دانست.
او با بیان اینکه دشمن تصور می‌کرد ایران در پی تحولات منطقه‌ای و فشارهای مستمر در موقعیت ضعف قرار گرفته است، گفت که این ارزیابی درباره نیروهای مسلح و جامعه ایران نیز تکرار شد. به گفته حاتمی، طرف مقابل انتظار داشت فشارهای اقتصادی و سیاسی و پیامدهای درگیری‌های منطقه‌ای، توان مقاومت ایران را کاهش داده باشد.
فرمانده کل ارتش در عین حال، شهادت شماری از فرماندهان، مسئولان و شهروندان، از جمله دانش‌آموزان مدرسه میناب، را از خسارت‌های سنگین جنگ توصیف کرد و گفت با وجود این تلفات، روند اداره کشور و فعالیت نهادهای مسئول متوقف نشد.
نهادهای حکمرانی و مشارکت مردم؛ از عوامل تداوم مقاومت
حاتمی یکی دیگر از محاسبات نادرست دشمن را تصور وابستگی ساختار جمهوری اسلامی به یک فرد عنوان کرد. او با اشاره به شهادت رهبر پیشین جمهوری اسلامی و شماری از فرماندهان و مسئولان، گفت ساختارهای شکل‌گرفته در کشور امکان تداوم فعالیت نهادهای حکومتی و امنیتی را فراهم کردند.
از نگاه فرمانده کل ارتش، نهادهای اجتماعی و مذهبی نیز در تقویت انسجام جامعه نقش داشته‌اند. او اعتکاف، مساجد، هیئت‌ها و مراسم مذهبی را از بسترهای تقویت ایمان و همبستگی اجتماعی دانست و تأکید کرد که ایمان را باید یکی از منابع اصلی قدرت ایران به شمار آورد.
این بخش از اظهارات حاتمی، بر اهمیت دو مؤلفه در مدیریت بحران تأکید دارد: تداوم کارکرد نهادهای حکمرانی در شرایط فقدان شماری از مدیران و فرماندهان، و حفظ مشارکت اجتماعی در مواجهه با فشارهای نظامی. با این حال، سنجش میزان تأثیر هر یک از این عوامل بر روند جنگ، به اطلاعات مستقل درباره عملکرد نهادها، وضعیت جامعه و نتایج میدانی نیاز دارد.
ادعای ارتش درباره شلیک گسترده موشک‌ها در ساعات نخست جنگ
فرمانده کل ارتش با اشاره به عملکرد نیروهای مسلح در ساعات اولیه درگیری گفت که ایران از همان ابتدا حملات موشکی گسترده‌ای را علیه طرف مقابل انجام داد. به گفته او، ارتش و سپاه پاسداران با وجود شهادت شماری از فرماندهان، عملیات خود را ادامه دادند و دشمن با سطحی از پاسخ نظامی روبه‌رو شد که انتظار آن را نداشت.
حاتمی تأکید کرد که هدف نظامی طرف مقابل، تضعیف توان عملیاتی نیروهای مسلح ایران و جلوگیری از ادامه حملات موشکی و پهپادی بوده است؛ اما به ادعای او، این هدف محقق نشد.
ارزیابی نهایی این ادعاها مستلزم بررسی داده‌های مستقل درباره میزان حملات، خسارت‌های واردشده، توان عملیاتی طرفین و اهداف اعلام‌شده یا عملیاتی جنگ است. اظهارات فرمانده کل ارتش، موضع رسمی نظامی ایران را درباره نتیجه درگیری‌ها بازتاب می‌دهد، اما به‌تنهایی برای تأیید همه ابعاد میدانی جنگ کافی نیست.
تنگه هرمز؛ اهرم راهبردی ایران در معادلات امنیت منطقه
یکی از محورهای اصلی سخنان فرمانده کل ارتش، موقعیت راهبردی تنگه هرمز بود. حاتمی این آبراه را یکی از مؤلفه‌های قدرت ژئوپلیتیکی ایران معرفی کرد و گفت وضعیت تردد در آن به رعایت حقوق ملت ایران وابسته است.
او همچنین مدعی شد که تنگه هرمز تحت نظارت و کنترل نیروهای دریایی ارتش و سپاه قرار دارد؛ به‌گونه‌ای که نیروی دریایی سپاه در بخش غربی تنگه و نیروی دریایی ارتش در بخش شرقی آن و دریای عمان مسئولیت کنترل و مدیریت را بر عهده دارند.
فرمانده کل ارتش با اشاره به برخورد با برخی شناورها نیز مدعی شد که تردد دریایی در منطقه محدود شده و شماری از شناورهای متخلف هدف قرار گرفته‌اند یا با مین برخورد کرده‌اند.
اهمیت این اظهارات فراتر از بُعد نظامی است. تنگه هرمز یکی از گذرگاه‌های مهم انتقال نفت و گاز در جهان محسوب می‌شود و هرگونه اختلال در عبورومرور دریایی آن می‌تواند بر بازار انرژی، هزینه حمل‌ونقل، بیمه کشتی‌ها و امنیت عرضه انرژی تأثیر بگذارد. از این منظر، پیوند زدن وضعیت تنگه به مطالبات سیاسی و امنیتی ایران، نشان‌دهنده جایگاه این آبراه در محاسبات بازدارندگی تهران است.
در عین حال، ارزیابی وضعیت واقعی کشتیرانی و میزان محدودیت‌های اعمال‌شده، نیازمند بررسی داده‌های مستقل دریایی و گزارش‌های معتبر درباره تردد شناورهاست.
هشدار درباره حمله مجدد؛ پاسخ چندبرابری به تهدید زیرساخت‌ها
حاتمی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به تداوم تهدیدهای نظامی علیه ایران، گفت نیروهای مسلح برای سناریوهای مختلف آمادگی دارند. او مدعی شد که در فاصله کاهش درگیری‌ها، بخشی از آسیب‌های واردشده جبران شده و آمادگی نیروهای مسلح از نظر کمی و کیفی افزایش یافته است.
فرمانده کل ارتش همچنین با اشاره به آسیب‌دیدن برخی پایگاه‌ها و تجهیزات طرف مقابل، گفت انتقال تدارکات و تجهیزات برای دشمن دشوارتر شده است. این اظهارات، بدون ارائه جزئیات مستقل درباره میزان خسارت‌ها و وضعیت عملیاتی نیروهای طرفین، باید به‌عنوان ارزیابی اعلام‌شده از سوی فرمانده ارتش ایران در نظر گرفته شود.
مهم‌ترین بخش هشدار حاتمی به احتمال حمله مجدد مربوط می‌شد. او اعلام کرد در صورت تهدید زیرساخت‌های ایران، زیرساخت‌ها و منافع طرف مقابل، رژیم اسرائیل و هر طرفی که با آن همکاری کند، با آسیب چندبرابری مواجه خواهند شد.
این موضع‌گیری، بر راهبرد بازدارندگی متقابل تکیه دارد؛ راهبردی که در آن، هزینه احتمالی حمله به ایران از طریق تهدید به پاسخ گسترده افزایش داده می‌شود. با این حال، اثرگذاری چنین پیامی به توان عملیاتی، اعتبار تهدیدها و محاسبات طرف مقابل درباره هزینه و پیامدهای گسترش درگیری بستگی دارد.
آمادگی دفاعی ایران و سناریوی بازگشت به درگیری
فرمانده کل ارتش در پایان تأکید کرد که نیروهای زمینی، دریایی، پدافند هوایی و یگان‌های موشکی و هوافضای ارتش و سپاه در مرزهای کشور در آمادگی قرار دارند. او همچنین بر استفاده از تجهیزات ساخت داخل در توان دفاعی ایران تأکید کرد.
مجموع اظهارات حاتمی سه پیام اصلی را در بر دارد: تأکید بر تداوم ساختارهای حکمرانی و فعالیت نیروهای مسلح در شرایط جنگی، معرفی تنگه هرمز به‌عنوان اهرمی راهبردی در معادلات منطقه‌ای و هشدار درباره پاسخ گسترده به هرگونه حمله مجدد.
با این حال، ادامه تهدیدهای متقابل و پیوند خوردن امنیت زیرساخت‌ها با وضعیت تنگه هرمز نشان می‌دهد که حتی در دوره کاهش درگیری‌ها نیز مؤلفه‌های نظامی و اقتصادی بحران همچنان به یکدیگر وابسته‌اند. در چنین شرایطی، میزان آمادگی عملیاتی طرفین، وضعیت واقعی کشتیرانی و نحوه مدیریت اختلافات، از عوامل تعیین‌کننده در مسیر تحولات آینده خواهد بود.
