جنگها اگرچه در میدانهای نظامی رخ میدهند، اما تجربه دهههای اخیر نشان داده است که یکی از مهمترین چالشهای حقوق بشردوستانه، حفظ فاصله میان اهداف نظامی و زندگی غیرنظامیان است. درگیریهای اخیر میان ایران و آمریکا بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که آیا حمله به مراکز غیرنظامی و زیرساختهای حیاتی یک کشور، صرفاً یک اقدام نظامی محسوب میشود یا میتواند تبعات حقوقی بینالمللی داشته باشد.
بر اساس اصول پذیرفتهشده در حقوق بینالملل بشردوستانه، طرفهای درگیر موظفاند میان اهداف نظامی و غیرنظامی تفکیک قائل شوند. بیمارستانها، مدارس، مراکز خدمات عمومی و زیرساختهایی که نقش مستقیمی در عملیات نظامی ندارند، تحت حمایت قوانین جنگ قرار دارند و هدف قرار دادن عمدی آنها میتواند نقض جدی مقررات بینالمللی محسوب شود.
کنوانسیونهای ژنو؛ خط قرمز فراموششده در جنگها
«داوود آقایی» استاد حقوق بینالملل دانشگاه تهران، با اشاره به چارچوبهای حقوقی حاکم بر جنگها تأکید میکند که کنوانسیونهای چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ و الحاقیههای آن، دولتها و طرفهای مخاصمه را ملزم به رعایت قواعد مشخصی کرده است.
به گفته او، حمله به غیرنظامیان و مراکز غیرنظامی، از جمله زیرساختهای عمومی، ممنوع است و هیچ طرفی نمیتواند صرفاً با ادعای استفاده احتمالی از این مراکز برای اهداف نظامی، آنها را بهطور کامل از حمایت حقوقی خارج کند.
این موضوع اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ چراکه در جنگهای مدرن، بسیاری از زیرساختهای غیرنظامی مانند شبکه برق، ارتباطات، حملونقل و مراکز خدماتی، به دلیل نقش حیاتی در زندگی مردم، از حساسیت حقوقی بالایی برخوردار هستند.
از میدان جنگ تا پرونده حقوقی؛ ایران چگونه میتواند پیگیری کند؟
یکی از محورهای مهم این مناقشه، موضوع مستندسازی خسارتها و ثبت اقدامات نظامی انجامشده علیه اهداف غیرنظامی است. تهران اعلام کرده که جمعآوری اسناد مربوط به حملات و بررسی مسیرهای حقوقی برای پیگیری این اقدامات را در دستور کار دارد.
از نگاه کارشناسان، اگر حملهای بهصورت عمدی علیه مراکز غیرنظامی انجام شده باشد و مدارک کافی برای اثبات آن وجود داشته باشد، امکان طرح موضوع در برخی سازوکارهای قضایی بینالمللی وجود دارد.
با این حال، مسیر حقوقی در عرصه بینالملل همواره با محدودیتهای سیاسی همراه بوده است. بسیاری از پروندههای مربوط به جنگها و تجاوزهای نظامی، به دلیل نفوذ قدرتهای بزرگ، اختلافات سیاسی میان کشورها و ضعف ضمانت اجرایی قوانین بینالمللی، سالها بدون نتیجه مشخص باقی ماندهاند.
پایگاههای آمریکا در منطقه؛ کشورهای میزبان وارد جنگ میشوند؟
یکی دیگر از موضوعات بحثبرانگیز در این مناقشه، نقش کشورهای منطقهای میزبان پایگاههای نظامی آمریکا است.
بر اساس دیدگاه مطرحشده از سوی این استاد حقوق بینالملل، اگر کشوری امکانات، قلمرو یا پایگاههای نظامی خود را برای عملیات نظامی علیه کشور دیگر در اختیار یک طرف مخاصمه قرار دهد، ممکن است از منظر حقوقی با پیامدهایی مواجه شود و در برخی شرایط، از حالت بیطرفی خارج شود.
به گفته او، در صورتی که پایگاههای نظامی مستقر در کشورهای ثالث برای انجام حمله مورد استفاده قرار گیرند، موضوع مسئولیت حقوقی آن کشورها نیز میتواند مطرح شود.
مدرسه میناب و پرسش بزرگ درباره جنایت جنگی
یکی از اصلیترین موارد مطرحشده در بحث حقوقی جنگ، حمله به مراکز آموزشی و درمانی است. کارشناسان حقوق بینالملل تأکید دارند که حمله عمدی به این مراکز، در صورت اثبات، میتواند در زمره جنایات جنگی قرار گیرد.
استاد حقوق بینالملل دانشگاه تهران با اشاره به حمله به مدرسه «شجره طیبه» در میناب، این حادثه را نمونهای از مواردی دانست که میتواند از منظر حقوق جنگ مورد بررسی قرار گیرد.
در حقوق بینالملل، اساسنامه دیوان کیفری بینالمللی نیز حمله عمدی به غیرنظامیان یا مراکز غیرنظامی را در شرایط مشخص، از مصادیق جنایت جنگی معرفی کرده است.
غرامت جنگی؛ حق حقوقی ایران و مانع بزرگ سیاست جهانی
یکی از مهمترین پرسشها این است که آیا در صورت اثبات تخلفات جنگی، ایران میتواند دریافت غرامت کند؟
پاسخ حقوقی کارشناسان این است که کشوری که متحمل خسارت ناشی از اقدام غیرقانونی نظامی شده، از نظر حقوق بینالملل میتواند مطالبه خسارت داشته باشد. اما در عمل، اجرای این حق با چالشهای جدی مواجه است.
آقایی معتقد است که «قدرت» در بسیاری از مواقع بر «حقوق» در نظام بینالملل غلبه میکند و همین مسئله باعث شده اجرای احکام علیه قدرتهای بزرگ با دشواریهای فراوان روبهرو شود.
نبرد دوم؛ جنگ روایتها و پروندههای حقوقی آینده
درگیریهای نظامی امروز فقط در آسمان و زمین جریان ندارد؛ بخش مهمی از آن در عرصه حقوق، رسانه و افکار عمومی دنبال میشود. هر طرف تلاش میکند روایت خود را تثبیت کند و اقدامات طرف مقابل را غیرقانونی جلوه دهد.
برای ایران، مستندسازی حملات و ثبت حقوقی خسارتها میتواند بخشی از یک راهبرد بلندمدت باشد؛ حتی اگر تحقق فوری عدالت در نظام فعلی بینالمللی با موانع جدی روبهرو باشد.
در نهایت، پرونده حقوقی جنگ ایران و آمریکا ممکن است سالها پس از پایان درگیریها همچنان ادامه داشته باشد؛ چراکه در جنگهای مدرن، پایان شلیکها الزاماً به معنای پایان مناقشه نیست.
