هیأت جمهوری اسلامی ایران در بیانیهای ذیل بند هشتم دستور کار هفتادمین کنفرانس عمومی آژانس، با عنوان «انتخاب اعضای شورای حکام»، اعتراض خود را به حضور آمریکا در این نهاد مطرح کرد. تهران استدلال کرده است که وقتی یک کشور در اقدامات مورد مناقشه مرتبط با پرونده هستهای ایران نقش داشته و همزمان در نهادی تصمیمگیر درباره همین پرونده حضور دارد، مسئله تعارض منافع مطرح میشود.
بر اساس موضع ایران، چنین شرایطی میتواند بیطرفی شورای حکام را تحت تأثیر قرار دهد و اعتماد اعضا به تصمیمات این نهاد را کاهش دهد. آژانس نیز در ساختار رسمی خود، آمریکا را از اعضای دارای حضور دائمی در شورای حکام معرفی میکند.
استناد ایران به اساسنامه آژانس
بخش حقوقی استدلال تهران بر تفسیر مجموعهای از تعهدات اساسنامهای آژانس استوار است. هیأت ایرانی تأکید کرده که اساسنامه باید در چارچوب قواعد حقوق بینالملل و با توجه به تمامی مواد آن اجرا شود و اعضای آژانس نیز موظفاند تعهدات خود را با حسن نیت دنبال کنند.
از نگاه تهران، عضویت در شورای حکام صرفاً نباید بر مبنای توانمندیهای فناورانه یا جایگاه کشورها تعیین شود، بلکه رعایت اصول و اهداف اساسنامه نیز باید در این فرایند مورد توجه قرار گیرد.
این بحث البته در سابقه فعالیت آژانس نیز بیسابقه نیست. در اسناد رسمی آژانس، ایران در سالهای مختلف درباره نحوه انتخاب اعضای شورای حکام و ضرورت نمایندگی متوازن، غیرسیاسی و غیرتبعیضآمیز کشورها موضعگیری کرده است.
اعتراض تهران به حملات علیه تأسیسات هستهای
محور مهم دیگر بیانیه ایران، ارتباط دادن عضویت آمریکا در شورای حکام با حملات نظامی مورد ادعای تهران علیه ایران در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ است.
هیأت ایرانی این حملات را نقض اصل منع توسل به زور و مغایر با تعهدات ناشی از منشور سازمان ملل متحد و اساسنامه آژانس دانسته و مدعی شده است که آمریکا و اسرائیل در ۱۸ موج، تأسیسات هستهای ایران را که تحت پادمان آژانس قرار داشتهاند، هدف قرار دادهاند.
تهران همچنین در بیانیه خود به کشتهشدن ۱۶۸ کودک در یک مدرسه در میناب اشاره کرده و این رخداد را در چارچوب آنچه «جنایات جنگی» خوانده، مطرح کرده است. این بخش از بیانیه، موضع رسمی هیأت ایرانی است و ادعاهای مربوط به مسئولیت و وصف حقوقی این حوادث نیازمند بررسی مستقل و مستند در مراجع ذیصلاح بینالمللی است.
استناد به ماده ۱۹؛ درخواست تعلیق عضویت آمریکا
مهمترین بخش حقوقی موضع ایران به ماده ۱۹ اساسنامه آژانس بازمیگردد. هیأت ایرانی با طرح این پرسش که آیا کشوری که از دید تهران مرتکب نقض اساسی تعهدات اساسنامهای شده است، همچنان میتواند در شورای حکام حضور داشته باشد، خواستار بررسی امکان تعلیق عضویت آمریکا شده است.
این استدلال، در واقع تلاش تهران برای انتقال مناقشه از سطح سیاسی به سطح حقوقی است؛ یعنی به جای محدود کردن بحث به حملات نظامی یا اختلافات ایران و آمریکا، موضوع را به معیارهای عضویت و مسئولیت اعضا در ساختار آژانس پیوند میزند.
چالش اعتبار شورای حکام در سایه اختلافات ایران و غرب
شورای حکام یکی از ارکان اصلی آژانس است و تصمیمات آن میتواند بر نحوه برخورد جامعه بینالمللی با پروندههای هستهای کشورها اثرگذار باشد. از این منظر، اختلاف ایران با آمریکا بر سر ترکیب این شورا صرفاً یک اختلاف دوجانبه نیست و به پرسشی گستردهتر درباره میزان استقلال و بیطرفی نهادهای بینالمللی مرتبط میشود.
ایران پیشتر نیز در نشستهای آژانس بر ضرورت نمایندگی متوازن و غیرسیاسی کشورها در شورای حکام تأکید کرده است. اسناد رسمی آژانس نشان میدهد که تهران در دورههای گذشته نیز نسبت به فرایند انتخاب اعضا و توازن منطقهای در این شورا انتقادهایی مطرح کرده بود.
تهران: آمریکا نباید درباره پروندهای که خود در آن طرف مناقشه است تصمیم بگیرد
در نهایت، موضع ایران در هفتادمین کنفرانس عمومی آژانس بر یک استدلال مشخص متمرکز شده است: کشوری که از نگاه تهران در اقدامات نظامی علیه تأسیسات هستهای ایران نقش داشته، نباید همزمان در جایگاه تصمیمگیر درباره همان پرونده قرار گیرد.
هیأت جمهوری اسلامی ایران بر همین اساس اعلام کرده است که تعیین آمریکا برای عضویت در شورای حکام را نمیپذیرد و مسئولیتی نسبت به این تصمیم برای خود قائل نیست. این موضع، در صورت تداوم، میتواند به یکی از محورهای اصلی تقابل حقوقی و سیاسی تهران با ساختار تصمیمگیری آژانس در دوره جدید تبدیل شود.
