حجتالاسلام سیدمحمدکاظم طباطبایی، پژوهشگر تاریخ اسلام، در گفتوگو با خبرنگار معارف ایرنا، با اشاره به جایگاه عبودیت در شخصیت پیامبر اکرم(ص) اظهار کرد: سرچشمه همه فضایل پیامبر اکرم(ص)، بندگی محض و کامل در برابر خداوند است. عبودیت به معنای نهایت خضوع، تسلیم، محبت، اطاعت و وابستگی وجودی در برابر پروردگار است.
وی افزود: منشأ عبودیت، درک فقر ذاتی انسان و غنای مطلق الهی است؛ چنانکه خداوند در آیه ۱۵ سوره فاطر میفرماید: «یا أَیُّهَا النّاسُ أَنتُمُ الفُقَراءُ إِلَی اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الغَنِیُّ الحَمیدُ».
عبودیت؛ هسته مرکزی شخصیت پیامبر(ص)
این پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به آیه ۵۶ سوره ذاریات گفت: قرآن کریم هدف خلقت جن و انس را عبادت و عبودیت معرفی کرده و میفرماید: «وَما خَلَقتُ الجِنَّ وَالإِنسَ إِلّا لِیَعبُدونِ». بنابراین اگر بخواهیم هسته مرکزی شخصیت پیامبر اکرم(ص) را شناسایی کنیم، به مقام عبودیت آن حضرت میرسیم؛ حقیقتی که تمام ساحتهای وجودی ایشان را دربرمیگیرد.
طباطبایی ادامه داد: خداوند هنگام بیان نزول قرآن نیز پیامبر اکرم(ص) را «عبد» خود معرفی میکند و میفرماید: «تَبارَکَ الَّذی نَزَّلَ الفُرقانَ عَلیٰ عَبدِهِ لِیَکونَ لِلعالَمینَ نَذیرًا». در این آیه از تعبیر «علی رسوله» یا «علی نبیه» استفاده نشده، بلکه مقام بندگی پیامبر مورد تأکید قرار گرفته است.
وی افزود: در آیه ۱۰ سوره نجم نیز آمده است: «فَأَوحیٰ إِلیٰ عَبدِهِ ما أَوحیٰ» و در آیه نخست سوره اسراء نیز خداوند میفرماید: «سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَیٰ بِعَبْدِهِ». این آیات نشان میدهد که عصمت، مقام خاتمیت و حتی معراج پیامبر اکرم(ص) در سایه عبودیت ایشان معنا پیدا میکند.
پیامبر(ص)؛ الگوی بندگی و شکرگزاری
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث پژوهشگاه قرآن و حدیث با اشاره به سیره عبادی پیامبر اکرم(ص) گفت: هنگامی که از رسول خدا(ص) پرسیدند با وجود این مقام قرب و جایگاه، چرا اینهمه عبادت میکنید و خود را به زحمت میاندازید، فرمود: «أفلا أکونُ عبدًا شکورًا؟»؛ آیا بندهای شکرگزار نباشم؟
طباطبایی خاطرنشان کرد: قرآن کریم نیز همه انسانها را به حرکت در مسیر بندگی دعوت کرده و میفرماید: «إِنَّ ٱللَّهَ رَبِّی وَرَبُّکُمْ فَٱعْبُدُوهُۚ هَٰذَا صِرَٰطࣱ مُّسْتَقِیمࣱ». بر این اساس، عبودیت صرفاً یک مفهوم نظری نیست، بلکه مسیری عملی برای زندگی انسان است.
چگونه عبودیت پیامبر(ص) را در زندگی تمرین کنیم؟
این استاد حوزه با اشاره به امکان الگوگیری از عبودیت پیامبر اکرم(ص) اظهار کرد: ما به عنوان مسلمان و پیرو رسول خدا(ص) میتوانیم مراحل ابتدایی و میانی عبودیت را طی کنیم، هرچند رسیدن به اوج این مقام که مختص پیامبر(ص) است، برای ما امکانپذیر نیست.
وی ادامه داد: مسیر عبودیت برای همه انسانها باز است و میتوان با تمرینهای عملی، گامهای کوچکی در این مسیر برداشت. برای نمونه، هنگامی که میان خواسته شخصی و فرمان الهی دچار تردید میشویم، میتوانیم تمایل شخصی خود را فدای حکم شرع کنیم.
طباطبایی افزود: عبودیت یعنی تسلیم شدن در برابر تدبیر الهی. انسان هرچه بیشتر به دستورهای خداوند پایبند باشد، ملکات روحی او نیز تغییر میکند و ویژگیهایی مانند صبر و تواضع در وجودش تقویت میشود.
تصمیمهای روزمره؛ میدان سنجش عبودیت
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث پژوهشگاه قرآن و حدیث تأکید کرد: برای رسیدن به مقام عبودیت باید بررسی کنیم چند درصد از تصمیمهای روزانه ما بر اساس اوامر الهی و احکام شرعی و چه میزان بر اساس عادتها و منافع شخصی اتخاذ میشود.
وی گفت: یکی از راههای تمرین عبودیت این است که هر روز چند دقیقه به نیت خود توجه کنیم. برای مثال هنگام انجام کارهای معمولی مانند خوردن و خوابیدن، نیت «تقرب به خدا» داشته باشیم.
این پژوهشگر تاریخ اسلام خاطرنشان کرد: در مواجهه با مشکلات نیز میتوان پیش از هر واکنش از خود پرسید: «اگر پیامبر جای من بود، چه میکرد؟» همین پرسش میتواند ذهن انسان را به سمت الگوگیری از سیره پیامبر اکرم(ص) و حرکت در مسیر عبودیت هدایت کند.