برگزاری اجلاس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (COP31) در آنتالیای ترکیه، تجربه برخی شهرهای جهان نشان می‌دهد که مقابله با بحران اقلیمی تنها به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای محدود نمی‌شود؛ بلکه سازگاری با پیامدهای اجتناب‌ناپذیر این بحران نیز به همان اندازه اهمیت دارد. از کاشت گسترده درختان در مدئین کلمبیا تا تبدیل خیابان‌های کپنهاگ به مسیرهای مدیریت سیلاب و سرمایه‌گذاری سنگاپور برای حفاظت از مناطق ساحلی، نمونه‌هایی از تغییر رویکرد مدیریت شهری در مواجهه با اقلیم جدید هستند.
اهمیت این تحولات زمانی بیشتر آشکار می‌شود که گزارش تازه مؤسسه مستقل Climate Action Tracker از توقف روند پیشرفت جهانی در مقابله با گرمایش زمین طی پنج سال گذشته حکایت دارد. بر اساس این ارزیابی، حتی در صورت اجرای کامل تعهدات فعلی کشورها، میانگین دمای زمین ممکن است تا پایان قرن حدود ۲.۶ درجه سانتی‌گراد بالاتر از دوران پیشاصنعتی قرار گیرد؛ سناریویی که می‌تواند بحران آب، مخاطرات سلامت عمومی، تخریب زیرساخت‌ها و هزینه‌های اقتصادی شهرها را به شکل قابل‌توجهی افزایش دهد.
در این میان، پرسش اصلی این است که شهرهای جهان چگونه می‌توانند از مرحله واکنش به حوادث اقلیمی عبور کنند و به سمت ساخت شهرهایی مقاوم‌تر، انعطاف‌پذیرتر و سازگارتر با شرایط جدید حرکت کنند؟
مدئین؛ وقتی درختان به زیرساخت مقابله با گرما تبدیل می‌شوند
<escape>[تصویر کریدورهای سبز مدئین]</escape>
شهر مدئین کلمبیا یکی از نمونه‌های موفق استفاده از راهکارهای مبتنی بر طبیعت برای مقابله با گرمای شهری است. این شهر از سال ۲۰۱۶ اجرای طرحی با عنوان «کریدورهای سبز» را آغاز کرد؛ برنامه‌ای که هدف آن اتصال پارک‌ها، خیابان‌ها و مسیرهای پرتردد از طریق شبکه‌ای گسترده از درختان و پوشش گیاهی بود.
در چارچوب این طرح، نزدیک به ۹۰۰ هزار درخت و ۲.۵ میلیون گیاه در نقاط مختلف شهر کاشته شد. بر اساس گزارش مدیریت شهری مدئین، اجرای این برنامه در مناطق مورد بررسی با کاهش حدود دو درجه سانتی‌گرادی دما همراه بوده است.
اهمیت این تجربه صرفاً در افزایش تعداد درختان نیست؛ بلکه در تغییر نگاه مدیریت شهری به فضای سبز نهفته است. در این الگو، درختان و پوشش گیاهی دیگر عناصر تزئینی شهر محسوب نمی‌شوند، بلکه بخشی از زیرساخت مقابله با تغییرات اقلیمی هستند.
کاهش اثر جزیره گرمایی شهری، بهبود کیفیت هوا، ایجاد سایه در مسیرهای پیاده‌روی و ارتقای کیفیت فضاهای عمومی از جمله دستاوردهای این رویکرد است. تجربه مدئین نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی هدفمند برای توسعه فضای سبز می‌تواند در کنار اقدامات فنی و عمرانی، هزینه مقابله با گرمای شدید را کاهش دهد.
کپنهاگ؛ تبدیل خیابان‌ها به سپر دفاعی در برابر سیلاب
<escape>[تصویر مدیریت آب‌های سطحی در کپنهاگ]</escape>
در حالی که مدئین برای مقابله با گرما به طبیعت متوسل شده، کپنهاگ دانمارک راهبرد متفاوتی را برای مواجهه با بارندگی‌های شدید در پیش گرفته است. سیلاب سال ۲۰۱۱ این شهر خسارتی در حدود ۱.۸ میلیارد دلار بر جای گذاشت و نشان داد که شبکه‌های متعارف فاضلاب به‌تنهایی توان مقابله با بارش‌های سنگین و ناگهانی را ندارند.
پس از این حادثه، برنامه مدیریت بارندگی‌های شدید (Cloudburst Management Plan) با هدف هدایت، ذخیره‌سازی و کنترل آب‌های سطحی توسعه یافت.
بر اساس این رویکرد، خیابان‌ها، پارک‌ها، میدان‌ها و فضاهای عمومی به شکلی طراحی می‌شوند که هنگام بارندگی‌های شدید بتوانند بخشی از آب را جذب کنند یا آن را به مسیرهای مشخص هدایت کنند. میدان کارن بلیکسن در دانشگاه کپنهاگ یکی از نمونه‌های این نوع طراحی است که در کنار کارکرد عمومی، در مدیریت روان‌آب‌های سطحی نیز نقش دارد.
این الگو که با مفهوم «شهر اسفنجی» شناخته می‌شود، بر استفاده از ظرفیت طبیعی و طراحی‌شده شهر برای جذب و ذخیره آب تأکید دارد. در واقع، به جای آنکه تمام بار مدیریت سیلاب بر دوش شبکه فاضلاب و کانال‌های انتقال آب باشد، خود شهر به بخشی از سامانه کنترل سیلاب تبدیل می‌شود.
اهمیت این تجربه برای کلان‌شهرهای پرتراکم آن است که مدیریت بحران آب باید از مرحله توسعه زیرساخت‌های زیرزمینی فراتر برود و در طراحی خیابان‌ها، پارک‌ها و حتی میدان‌های شهری نیز مورد توجه قرار گیرد.
سنگاپور؛ آماده‌سازی یک شهر ساحلی برای آینده‌ای با آب بیشتر
<escape>[تصویر زیرساخت‌های ساحلی سنگاپور]</escape>
افزایش سطح آب دریاها یکی از تهدیدهای راهبردی برای شهرهای ساحلی جهان است. سنگاپور از جمله کشورهایی است که این مسئله را نه یک خطر دوردست، بلکه یک موضوع اساسی در برنامه‌ریزی بلندمدت خود می‌داند.
حدود ۳۰ درصد از مساحت این کشور کمتر از پنج متر بالاتر از سطح متوسط دریا قرار دارد. همین ویژگی جغرافیایی، حفاظت از مناطق ساحلی، تأسیسات حیاتی و زیرساخت‌های اقتصادی را به یکی از اولویت‌های اصلی سیاست‌گذاری این کشور تبدیل کرده است.
سنگاپور با سرمایه‌گذاری در طرح‌های حفاظت ساحلی، تقویت زیرساخت‌های مدیریت آب و توسعه سامانه‌های پایش اقلیمی تلاش می‌کند آسیب‌پذیری خود را در برابر سیلاب‌های ساحلی کاهش دهد. در کنار این اقدامات، توسعه بام‌های سبز، فضاهای گیاهی و مسیرهای سایه‌دار نیز برای مقابله با افزایش دمای محیط شهری دنبال می‌شود.
نکته مهم در تجربه سنگاپور، پیوند خوردن سیاست‌های اقلیمی با برنامه‌ریزی بلندمدت توسعه است. این کشور به جای اجرای طرح‌های پراکنده و مقطعی پس از وقوع حوادث، تلاش کرده است حفاظت ساحلی، مدیریت منابع آب و کنترل گرمای شهری را در یک چارچوب سیاستی مشترک قرار دهد.
این تجربه نشان می‌دهد که برای شهرهای ساحلی، سازگاری اقلیمی باید از سطح پروژه‌های عمرانی فراتر برود و به یکی از مبانی اصلی تصمیم‌گیری درباره آینده شهر تبدیل شود.
ترکیه؛ آزمون توسعه پایدار در سایه میزبانی COP31
<escape>[تصویر نمایشگاه سبز اجلاس اقلیمی در آنتالیا]</escape>
ترکیه به عنوان میزبان COP31 نیز تلاش کرده است بخشی از سیاست‌های توسعه شهری خود را بر محور زیرساخت‌های پایدار و سازگاری اقلیمی پیش ببرد.
برنامه شهرهای سبز بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD) در شهرهایی مانند استانبول، آنکارا، ازمیر، بورسا، غازی‌آنتپ، مرسین و موغلا اجرا می‌شود. این برنامه حوزه‌هایی همچون حمل‌ونقل عمومی، مدیریت آب و فاضلاب، افزایش بهره‌وری انرژی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را پوشش می‌دهد.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، مجموع سرمایه‌گذاری‌های امضاشده در این برنامه تا پایان سپتامبر ۲۰۲۶ به ۹۳۷ میلیون یورو رسیده است؛ رقمی که نشان‌دهنده اهمیت تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی در مسیر گذار به شهرهای پایدار است.
از سوی دیگر، بازسازی مناطق آسیب‌دیده از زلزله نیز فرصتی برای بازنگری در شیوه ساخت‌وساز و استفاده از مصالح ساختمانی فراهم کرده است. در نمایشگاه سبز COP31 در آنتالیا، سازه‌ای با عنوان «آنکا» با استفاده از ۳۳ تن مصالح بازیافتی حاصل از آوار زلزله هاتای ساخته شده است.
این پروژه نمونه‌ای از تلاش برای پیوند دادن بازسازی پس از بحران با اصول اقتصاد چرخشی و کاهش پسماندهای ساختمانی است. در چنین الگویی، آوارهای ساختمانی صرفاً زباله تلقی نمی‌شوند، بلکه می‌توانند به منبعی برای تأمین بخشی از مصالح مورد نیاز پروژه‌های جدید تبدیل شوند.
البته موفقیت چنین برنامه‌هایی تنها با میزان سرمایه‌گذاری یا اجرای چند پروژه نمایشی سنجیده نمی‌شود؛ بلکه تداوم تأمین مالی، کیفیت اجرا و میزان تأثیر واقعی آن‌ها بر کاهش آسیب‌پذیری شهرها اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد.
بحران اقلیمی؛ آزمون تازه حکمرانی شهری
مرور تجربه مدئین، کپنهاگ، سنگاپور و ترکیه نشان می‌دهد که نسخه واحدی برای مقابله با تغییرات اقلیمی وجود ندارد. هر شهر با توجه به موقعیت جغرافیایی، شرایط اقتصادی، تراکم جمعیت و نوع مخاطرات محیطی، به راهکارهای متفاوتی نیاز دارد.
با این حال، در تجربه این شهرها چند اصل مشترک دیده می‌شود: استفاده از ظرفیت طبیعت، بازطراحی زیرساخت‌های شهری، سرمایه‌گذاری بلندمدت، مدیریت هوشمند منابع آب و وارد کردن ملاحظات اقلیمی به فرآیند تصمیم‌گیری.
نکته مهم‌تر آن است که تغییرات اقلیمی دیگر صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست؛ این بحران مستقیماً با اقتصاد شهری، سلامت عمومی، امنیت غذایی، مهاجرت، نابرابری اجتماعی و کیفیت زندگی شهروندان ارتباط پیدا کرده است. شهری که برای موج گرما، سیلاب یا کمبود آب برنامه ندارد، در عمل هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی سنگین‌تری را در آینده متحمل خواهد شد.
برای کشورهای در حال توسعه نیز این تجربه‌ها حامل یک پیام روشن هستند: تاب‌آوری شهری الزاماً به معنای اجرای پروژه‌های عظیم و پرهزینه نیست. گاهی توسعه هدفمند فضای سبز، اصلاح الگوی ساخت‌وساز، مدیریت هوشمند روان‌آب‌ها و حفاظت از منابع طبیعی می‌تواند بخشی از آسیب‌پذیری شهرها را کاهش دهد.
در نهایت، COP31 زمانی می‌تواند به نقطه عطفی در مقابله با بحران اقلیمی تبدیل شود که از سطح اعلام تعهدات و برگزاری نشست‌های دیپلماتیک فراتر برود و به تأمین مالی، انتقال فناوری و اجرای برنامه‌های عملی در شهرها منجر شود. آینده مقابله با گرمایش زمین تا حد زیادی در همین شهرها رقم خواهد خورد؛ جایی که پیامدهای بحران اقلیمی مستقیماً زندگی میلیاردها انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
